Αυτό το μάθημα παρέχει μια συνολική επισκόπηση της μεθοδολογίας στην ιστορία της τέχνης, με ιδιαίτερη έμφαση στις εξελίξεις από τα τέλη του 19ου αιώνα και έπειτα. Θα εξεταστούν οι πιο επιδραστικές έννοιες του πεδίου, οι εξελισσόμενοι στόχοι που έχουν επιδιωχθεί και οι διάφορες μεθόδοι που έχουν υιοθετηθεί για την επίτευξή τους. Παρά το γεγονός ότι οι συζητήσεις θα αναφερθούν σε συγκεκριμένα έργα τέχνης και καλλιτέχνες, η κύρια εστίαση θα είναι στα επιστημονικά κείμενα που αφορούν τις μεθοδολογίες για την ιστορική μελέτη της τέχνης. Τα περισσότερα από αυτά τα κείμενα θα είναι θεωρητικά ή μεθοδολογικά, προσφέροντας μοντέλα ερμηνείας και επιστημονικής πρακτικής. Επιπλέον, θα εξεταστεί μια δεύτερη ομάδα κειμένων που θα περιλαμβάνει παραδείγματα της ιστορικής πρακτικής της τέχνης που ενσωματώνει συγκεκριμένες μεθοδολογίες σε δράση. Με την εξέταση τόσο θεωρητικών πλαίσιων όσο και πρακτικών εφαρμογών, οι φοιτητές θα αναπτύξουν μια λεπτομερή κατανόηση του διανοητικού τοπίου του κλάδου. Εν κατακλείδι, το μάθημα στοχεύει να εξοπλίσει τους φοιτητές με τα κριτικά εργαλεία για να αναλύουν και να συμβάλλουν στις συνεχιζόμενες επιστημονικές συζητήσεις στην ιστορία της τέχνης.

Το παρόν μάθημα εμβαθύνει στην πολυπλοκότητα των κινημάτων του «μακριού» 19ου αιώνα, από το Ρομαντισμό του Goya στο Κυβισμό του Picasso, εστιάζοντας στις απόπειρες των καλλιτεχνών να αναμετρηθούν με το παρελθόν και αναλύοντας την αποτελεσματικότητα των προσπαθειών τους. Ως βάση μελέτης των καλλιτεχνικών εξελίξεων, το πρώτο μισό του μαθήματος εξετάζει θεωρητικούς, τεχνοκριτικούς, συντηρητές και επιμελητές μουσείων, οι οποίοι, μέσα από πρωτοβουλίες και το συγγραφικό τους έργο, υπογράμμισαν τη σημασία των μνημείων του παρελθόντος, όχι μόνο για την εκλέπτυνση των ηθών αλλά και για τη δημιουργία καλλιτεχνικής ταυτότητας. Με τη διεξοδική μελέτη έργων, πρωτογενών πηγών, δημοσιευμένων βιβλίων, καλλιτεχνικών μανιφέστων και κριτικών της εποχής, το μάθημα αξιολογεί το βαθμό στον οποίο τα διάφορα κινήματα πέτυχαν ή απέτυχαν να αγκαλιάσουν την ουσία των καλλιτεχνικών παραδόσεων του παρελθόντος και πως αυτό επηρέασε την δημιουργία του «νέου». Δομημένο γύρω από διάφορους θεματικούς άξονες, όπως η συγγραφή και συντήρηση του παρελθόντος, η ένταση μεταξύ καινοτομίας και παράδοσης και η επίδραση των μεταβαλλόμενων πολιτικών ιδεολογιών στην καλλιτεχνική έκφραση, το μάθημα υιοθετεί μια διεπιστημονική προσέγγισή, αντλώντας στοιχεία από την ιστορία της τέχνης, τις πολιτισμικές σπουδές και τη φιλοσοφία, για την πλαισίωση των κοινωνικο-πολιτιστικών παραγόντων που επηρέασαν το καλλιτεχνικό περιβάλλον του «μεγάλου» 19ου αιώνα. Οι συμμετέχοντες θα αποκτήσουν γνώσεις για το πώς οι καλλιτέχνες αυτής της περιόδου γνώρισαν και πάλεψαν με το βάρος της ιστορίας, είτε απορρίπτοντας εντελώς τα καθιερωμένα πρότυπα είτε προσπαθώντας να τα ερμηνεύσουν μέσα στα όρια των σύγχρονων ευαισθησιών. Μέσα από προβληματισμούς, θα διερευνήθουν οι ευρύτερες συνέπειες του καλλιτεχνικού αυτού αγώνα, αναδεικνύοντας τους περιορισμούς των καλλιτεχνικών κινημάτων του μεγάλου 19ου αιώνα, και πως αυτοί συνεχίζουν να επηρεάζουν τις σύγχρονες καλλιτεχνικές πρακτικές και τις συζητήσεις σχετικά με το ρόλο της παράδοσης στο διαρκώς μεταβαλλόμενο τοπίο της τέχνης.

Το παρόν μάθημα έχει ως θεματικό-διερευνητικό επίκεντρο τον Εθνικισμό, απότοκο του οποίου είναι η πολιτικο-κοινωνικο-πολιτιστική συνθήκη του έθνους-κράτους – η προεξέχουσα ίσως πτυχή της Νεωτερικότητας (Modernity), στην κυρίαρχη («ηγεμονική») της εκδοχή. Το χρονικό πλαίσιο ορίζεται, κυρίως, ως ο «μακρύς» 19ος αιώνας, αλλά και με αναφορές τόσο στην πρώιμη νεώτερη εποχή, όσο και στον («σύντομο») 20ό αιώνα. Η κριτική εξέταση του Εθνικισμού ακολουθεί, κυρίως, τη «σχολή» του Μοντερνισμού. Ως εκ τούτου, αρχικά, εξετάζονται κείμενα βασικών εκπροσώπων αυτής της «σχολής», όπως των Ernest Gellner, Eric Hobsbawm, Benedict Anderson κ.ά., από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. Στη συνέχεια, (με χρονική οπισθοχώρηση) εξετάζονται οι θεωρητικές απαρχές του Εθνικισμού, ως Πατριωτισμός και (επαναστατική) αρετή – στον Διαφωτισμό και στον Νεοκλασικισμό – και την εξέλιξή του σε Πολιτικό Ρομαντισμό και Ρομαντικό Εθνικισμό, ο οποίος καθόρισε τη δημιουργία των εθνών-κρατών στον 19ο και πρώιμο 20ό αιώνα. Αναλύονται κείμενα μερικών εκ των βασικών φιλοσόφων (στο πλαίσιο του Διαφωτισμού και του Ρομαντισμού) που καθόρισαν την ιδεολογία του, όπως τους Jean-Jacques Rousseau, Johan Gottfried Herder, Johan Gottlieb Fichte κ.ά. Επίκεντρο, βέβαια, του μαθήματος αποτελεί η αμφίδρομη σχέση και η αλληλοτροφοδότηση μεταξύ της ιδεολογίας του Εθνικισμού και των τεχνών, στη διαμόρφωση της (νέας) συλλογικής («εθνικής») ταυτότητας στο πλαίσιο του έθνους-κράτους. Σημειώνεται ότι, πέρα από την καίρια συμβολή του Εθνικισμού στη διαμόρφωση των νέων συλλογικών ταυτοτήτων στην Ευρώπη (και, ύστερα, στον υπόλοιπο κόσμο), ο Εθνικισμός καθόρισε και σε μεγάλο βαθμό τη σχέση (από θέση ηγεμονική) της Ευρώπης με τον υπόλοιπο κόσμο, τόσο στο ευρύτερο πλαίσιο της αποικιοκρατίας όσο και στο πολυεπίπεδο φαινόμενο του Οριενταλισμού. Ως μέρος της εξέτασης των καλλιτεχνικών εξελίξεων στο παραπάνω πλαίσιο, στο μάθημα, μελετώνται θεωρητικοί και δημιουργοί με σημαίνουσα θέση σε αυτές τις εξελίξεις, όπως, οι Johann Joachim Winckelmann, Jacques Louis David, Antonio Canova, Eugène Delacroix, Caspar David Friedrich κ.ά., κυρίως στα πλαίσια του Νεοκλασικισμού και του Ρομαντισμού. Ιδιαίτερη θέση κατέχει η εξέταση της θέσης του σώματος – τόσο ως το σώμα του νέου πολίτη του κράτους-έθνους, όσο και η ιδεολογική και καλλιτεχνική διαπραγμάτευσή του – στα χρονικά και χωρικά πλαίσια του μαθήματος. Εξετάζονται πτυχές της πολιστιστικής-καλλιτεχνικής δημιουργίας, στη ζωγραφική, στη γλυπτική και στην αρχιτεκτονική, όπως και στη μουσική, με την ανάδυση «εθνικών σχολών», ενώ εξετάζονται και συγκεκριμένες περιπτώσεις χωρών («εθνών-κρατών»), για παράδειγμα, Γαλλία, Γερμανία, Αγγλία, Ελλάδα, όπως και διερεύνηση στην κυπριακή καλλιτεχνική παραγωγή στον 20ό αιώνα.

Στο παρόν μάθημα, εξετάζεται η Μεσόγειος ως γεωγραφικός, πολιτικός, ιδεολογικός, πολιτισμικός, αλλά και ως συμβολικός και «φαντασιακός» τόπος, με χρονολογική έμφαση στον «μακρύ» 19ο αιώνα, και στις προεκτάσεις των διαφόρων παραμέτρων αυτής της διερεύνησης, στους 20ό και 21ο αιώνες. Η Μεσόγειος υπήρξε ο «χώρος» γύρω, μέσα και διάμεσα στον οποίο αναπτύχθηκαν από τους σημαντικότερους αρχαίους πολιτισμούς (Μεσοποταμία, Αίγυπτος, Αιγαίο, αρχαϊκή και κλασική Ελλάδα), μεγάλες αρχαίες αυτοκρατορίες (ελληνιστική, ρωμαϊκή κ.ά.), καθώς και οι τρεις μεγάλες, μονοθεϊστικές θρησκείες. Διαμέσου των αιώνων (μέχρι και τον 19ο), υπήρξε στο επίκεντρο μεγάλων διεθνών/οικουμενικών (εμπορικών και πολιτιστικών) «δικτύων», στα οποία συνδέονταν ήπειροι και χώρες από τον Ατλαντικό Ωκεανό ως τον Ειρηνικό, πριν ακόμα εδραιωθεί (μόλις στους τελευταίους δύο αιώνες) η βορειο-ατλαντική, ευρω-αμερικανική ηγεμονία. Η τελευταία – αποτέλεσμα, κυρίως, της πιο πρόσφατης φάσης της αποικιοκρατίας – έπρεπε, ως μέρος της ιδεολογικής και πολιτικής ενίσχυσης της θέσης της, να περιθωριοποιήσει τη Μεσόγειο, υποβαθμίζοντάς τη σε «σύνορο» μεταξύ Δύσης και Ανατολής, Βορρά και Νότου. Στο παρόν μάθημα εξετάζεται, αρχικά, η παραπάνω ιστορική ύπαρξη και πορεία της Μεσογείου, καθώς και οι θεωρητικές και ιδεολογικές προσεγγίσεις και διεργασίες που την αφορούν ως (εννοιολογική, ιδεολογική, πολιτική, πολιτισμική) «κατηγορία» και ως (δυτικο-, βορειο- ευρωπαϊκή) «εφεύρεση/κατασκευή». Στη συνέχεια, εξετάζεται η πρόσφατη της ιστορία – στα πλαίσια της τελευταίας φάσης της ευρωπαϊκής (βρετανικής και γαλλικής) αποικιοκρατίας – ως [μετα]αποικιοκρατική θάλασσα, αλλά και, κύρια, ως «τόπος» αντι-αποικιοκρατικής και γενικότερα αντι-ηγεμονικής «αντίστασης» και εναλλακτικότητας. Οι δύο αυτοί παράμετροι, βέβαια, διαπλέκονται και αλληλο-τροφοδοτούνται, όπως φανερώνεται στην εξέταση της Μεσογείου ως «φαντασίωσης», τόσο εκ των έξω όσο και των έσω. Στο επίκεντρο του μαθήματος, αναλύεται τόσο η «παρουσία» της Μεσογείου στις τέχνες (αρχιτεκτονική, ζωγραφική, λογοτεχνία, κινηματογράφος κλπ.), όσο και ως «χώρος» και «υποκείμενο» δημιουργίας – ιδιαίτερα, «εναλλακτικών» (έναντι των «κυρίαρχων») μορφών και εμπειριών της νεωτερικότητας και του μοντερνισμού. Η εν λόγω ανάλυση αναιρεί τον λόγο της βορειοδυτική ηγεμονίας, ο οποίος «εξόρισε» τη Μεσόγειο από τη νεωτερικότητα και τον μοντερνισμό! Καταληκτικά, η παραπάνω κριτική διαπραγμάτευση οδηγεί στην εξέταση πιο πρόσφατων θεωρητικών προσεγγίσεων αναφορικά στη Μεσόγειο, οι οποίες, αφού αποδομούν τις προγενέστερες (αποικιοκρατικού χαρακτήρα) ιδεολογικές κατασκευές, προωθούν εναλλακτικές, αντι-ηγεμονικές θεωρήσεις, με επίκεντρο τον πλουραλισμό, την πολυφωνία, την α-/πολυ-κεντρικότητα και την υβριδικότητα (βασικά χαρακτηριστικά της Μεσογείου, στην προ-της-περιθωριοποίησής-της ιστορία της), ως αντίδοτο στην ισοπεδωτική, δογματική ηγεμονία της βορειο-ατλαντικής νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης.

Η Μεταπτυχιακή Διατριβή [ΜΔ] βοηθά τον/τη φοιτητή/τήτρια να καλλιεργήσει τις ικανότητες που απαιτούνται για τη διεκπεραίωση πρωτότυπης έρευνας ή ανάπτυξης προϋπάρχουσας γνώσης, σε αντικείμενα που περιλαμβάνονται στο πλαίσιο του προγράμματος σπουδών στην Ιστορία και Θεωρία της Τέχνης. Η ΜΔ δίνει την ευκαιρία στον/στη φοιτητή/τήτρια, α) να εξετάσει κριτική την αντίστοιχη, υφιστάμενη βιβλιογραφία, β) να συμπληρώσει την προϋπάρχουσα γνώση με τυχόν δική του/της πρωτότυπη έρευνα, γ) και/ή να συγκεράσει προϋπάρχουσα γνώση (μαζί και με πιθανή πρωτότυπη έρευνα) προς την ανάπτυξη και υποστήριξη νέας θέσης σε σχέση με το αντικείμενο έρευνας. Μέσω της ΜΔ ο/η φοιτητής/τήτρια αποκτά δεξιότητες που συσχετίζονται με α) ερευνητικό σχεδιασμό, β) αποτελεσματική χρήση της βιβλιογραφίας για σκοπούς προώθησης και περιγραφής της έρευνας, γ) διασύνδεση γνώσεων, θεωρητικών εργαλείων και μεθοδολογίας που έχει διδαχθεί, δ) συλλογή, ανάλυση και ερμηνεία ερευνητικών δεδομένων, ε) κριτική σκέψη, και στ) ανάπτυξη πρωτότυπης θέσης σε υφιστάμενα θεωρητικά δεδομένα. Μέσω της ΜΔ ο/η φοιτητής/τήτρια αξιοποιεί τις γνώσεις και τις θεωρητικές μεθόδους που έχει εμπεδώσει κατά τη διάρκεια της φοίτησής του/της, και μαθαίνει πώς να εργάζεται μεθοδικά, εφαρμόζοντας αναλυτική, συνθετική και κριτική σκέψη.

Από την εποχή των Ναπολεόντειων Πολέμων και μετά, οι ραγδαίες αλλαγές που συντελέστηκαν στην ευρωπαϊκή κοινωνία, στην κουλτούρα και στην πολιτική, οδήγησαν στην ανάπτυξη πολλών θεωριών, στο πεδίο των επιστημών, της πολιτικής, της δικαιοσύνης, της θρησκείας και της αισθητικής. Νέες ιδέες διαμόρφωσαν την ευρωπαϊκή σκέψη, καθώς τα άτομα επεδίωκαν να κατανοήσουν, μέσα σε μια διαρκώς μεταβαλλόμενη κατάσταση, τη θέση τους στον κόσμο. Αυτό το σεμινάριο εξετάζει την ιστορία της Αισθητικής από τις αρχές του 18ου αιώνα μέχρι και τον 20ο αιώνα. Η υπεράσπιση από τον Αριστοτέλη της γνωσιακής αξίας της τραγωδίας ως απάντηση στην περίφημη επίθεση του Πλάτωνα στις τέχνες, και οι γνωσιακές προσεγγίσεις της αισθητικής εμπειρίας αποτέλεσαν για αιώνες το επίκεντρο της φιλοσοφικής προσπάθειας να κατανοηθεί η τέχνη. Ωστόσο, κατά το 18ο αιώνα, δύο νέες ιδέες εισάγονται: πρώτον, η ιδέα ότι η αισθητική εμπειρία είναι σημαντική επειδή επιδρά συναισθηματικά – ό,τι, δηλαδή, επέκρινε ο Πλάτωνας – και, δεύτερον, η ιδέα ότι η αισθητική εμπειρία συνιστά ένα ηδονικό, ελεύθερο παιχνίδι των γνωστικών μας δυνάμεων. Έτσι, το πρώτο μισό του σεμιναρίου εξετάζει προσεκτικά τη σύνθεση ή την απόρριψη αυτών των ιδεών μέσα από τις αναλύσεις σημαντικών φιλοσόφων της νεότερης και σύγχρονης φιλοσοφίας (μεταξύ άλλων, Χιουμ, Kαντ, Νίτσε και Χέγκελ). Τα βασικά ερωτήματα αφορούν στη φύση του ωραίου, στην εγκυρότητα των αισθητικών κρίσεων και στη σχέση μεταξύ τέχνης και θεωρίας. Στο δεύτερο μισό του σεμιναρίου εξετάζονται σύγχρονες προσεγγίσεις ορισμένων θεμελιωδών ζητημάτων που απασχολούν την Αισθητική, όπως ο ορισμός της τέχνης, η διάκριση μεταξύ ωραίου και άσχημου, η σύνδεση τέχνης και ηθικής και ο ρόλος του καλλιτέχνη στην ερμηνεία του έργου τέχνης.

Το μάθημα βασίζεται σε ένα συνδυασμό́ διάλεξης και συζήτησης των ζητημάτων και προβλημάτων που συναντώνται στη σύγχρονη αναλυτική Φιλοσοφία της Τέχνης. Στο μάθημα θα εξεταστούν τα ακόλουθα ερωτήματα: Τι είναι η τέχνη; Υπάρχουν κάποιες αρχές που διέπουν την κριτική της τέχνης; Πώς πρέπει να κατανοηθεί́ η διαδικασία της καλλιτεχνικής δημιουργίας; Πώς νοηματοδοτούνται τα έργα τέχνης και πώς ερμηνεύονται; Πώς διαμορφώνεται το πεδίο της σύγχρονης τέχνης, σε σχέση με το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης; Ποια η σχέση της τέχνης με την πολιτική́ και με κοινωνικά́ κινήματα όπως ο φεμινισμός; Στα θέματα που θα συζητηθούν περιλαμβάνονται ερωτήματα για την έννοια της αισθητικής, την αισθητική́ εμπειρία, το ωραίο, την τραγωδία, τον τρόμο και την επώδυνη τέχνη, την πρόθεση του καλλιτέχνη, την ηθική και τη γνωσιακή́ αξία της τέχνης. Το μάθημα αντλεί́, κυρίως, από σύγχρονους φιλοσόφους όπως οι M. Beardsley, A. Danto, N. Carroll, J. Levinson, J. Robinson, G. Currie κ.α. Στόχος είναι όπως οι φοιτητές αναπτύξουν την ικανότητα να κρίνουν φιλοσοφικές θέσεις, αλλά́ και να διαμορφώνουν τις δίκες τους θεμελιωμένες απόψεις αναφορικά́ με τα φιλοσοφικά́ ζητήματα που εξετάζονται.

Αυτό το μάθημα προσφέρει μια μελέτη της επιμέλειας εκθέσεων, συνδυάζοντας ιστορικές και θεωρητικές προσεγγίσεις με πρακτικές μελέτες περιπτώσεων από το 19ο αιώνα μέχρι σήμερα. Οι φοιτητές θα εμβαθύνουν στην εξέλιξη των συλλογών, εξετάζοντας πώς έχουν διαμορφωθεί, συντηρηθεί και διαχειριστεί εντός θεσμών όπως μουσεία και γκαλερί. Κεντρική έμφαση θα δοθεί στο φαινόμενο των εκθέσεων, όπου θα μελετηθούν λεπτομερώς οι διάφορες προσεγγίσεις της επιμέλειας. Το μάθημα θα ασχοληθεί επίσης με τις πολυδιάστατες ευθύνες του επιμελητή, όπως η εξισορρόπηση των αναγκών των καλλιτεχνών, η διαχείριση της φροντίδας των συλλογών, η αλληλεπίδραση με το κοινό και η αντιμετώπιση ζητημάτων απο-αποικιοκρατικοποίησης των μουσείων και επαναπατρισμού έργων τέχνης. Επιπλέον, εκτός από την εξέταση ευρύτερων θεμάτων στη θεωρία της επιμέλειας και της μουσειολογίας, το μάθημα θα αντλήσει από τη δυναμική και εξελισσόμενη κυπριακή καλλιτεχνική σκηνή για περιπτωσιολογικές μελέτες, προσφέροντας στους φοιτητές μοναδική οπτική στις σύγχρονες πρακτικές επιμέλειας. Αυτή η προσέγγιση παρέχει την ευκαιρία να τοποθετηθούν οι παγκόσμιες τάσεις εντός τοπικών πλαισίων, εμπλουτίζοντας την εκπαιδευτική εμπειρία συνδέοντας τη θεωρία με την πράξη.

Το μάθημα έχει ως στόχο να προσφέρει στους φοιτητές μια βαθιά κατανόηση του τομέα των τεχνών και του πολιτισμού, καλλιεργώντας την ικανότητα να δραστηριοποιηθούν επαγγελματικά στον πολιτιστικό τομέα, ενώ παράλληλα ενθαρρύνει τη δικτύωση και την ανάπτυξη ισχυρών επικοινωνιακών δεξιοτήτων από τους / τις συμμετέχοντες/συμμετέχουσες. Ειδικότερα, τους παρέχει την ευκαιρία να αποκτήσουν πρακτική εμπειρία εργασίας σε έναν πολιτιστικό φορέα, ενώ είναι προσαρμοσμένο για φοιτητές/τριες ιστορίας και θεωρίας της τέχνης, υποστηρίζοντας την εξέλιξή τους σε μελλοντικούς ερευνητές τέχνης, επιμελητές εκθέσεων ή επιστημονικούς συνεργάτες σε μουσεία, γκαλερί και παρόμοιους οργανισμούς. Η εμπειρία αναμένεται να τους προετοιμάσει για μια ομαλή μετάβαση από το ακαδημαϊκό περιβάλλον στον επαγγελματικό κόσμο της τέχνης, προσδίδοντας μια εικόνα για τον τρόπο λειτουργίας των πολιτιστικών φορέων.