Αναγκαιότητα Διδασκαλίας Μαθήματος
Η ανθρώπινη υγεία είναι στενά συνδεδεμένη με την υγεία του περιβάλλοντος και την υγεία όλου του πλανήτη. Αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι, για παράδειγμα, τις τελευταίες δεκαετίες ο άνθρωπος εκμεταλλεύεται συστηματικά και σχεδόν ανεξέλεγκτα φυσικούς πόρους και πηγές αλλάζοντας τις ισορροπίες οικοσυστημάτων και ανθρώπινων κοινωνιών. Η ρύπανση του περιβάλλοντος, η βιομηχανική ανάπτυξη, και η κλιματική αλλαγή, είναι από τους σημαντικότερους παράγοντες (οριζόντιες προκλήσεις) που συνδέονται με την υγεία του πλανήτη και έχουν αντίκτυπο και στην υγεία του ανθρώπου. Στόχος του νεοσύστατου πεδίου της πλανητικής υγείας (planetary health) είναι να αναδείξει τις σχέσεις μεταξύ της υγείας του πλανήτη και του ανθρώπου, προβάλλοντας συγκεκριμένες λύσεις στη βάση των αρχών της βιώσιμης ανάπτυξης.
Το Διεθνές Ινστιτούτο Κύπρου για την Περιβαλλοντική και Δημόσια Υγεία (CII) του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου είναι επίσημο μέλος της παγκόσμιας επιστημονικής εταιρείας για την υγεία του πλανήτη – γνωστή ως Planetary Health Alliance (PHA). Η PHA είναι μια κοινοπραξία >100 πανεπιστημίων, μη κυβερνητικών οργανώσεων, κρατικών οντοτήτων, και ερευνητικών ινστιτούτων, με σκοπό να κατανοήσει και να αντιμετωπίσει τις επιπτώσεις της επιταχυμένης ανθρωπογενούς περιβαλλοντικής αλλαγής πάνω στην υγεία του πλανήτη.
Το μάθημα της πλανητικής υγείας είναι σημαντικό να διδαχθεί σε φοιτητές Επιστημών Αποκατάστασης, και σε αυτούς συναφών κλάδων, διότι δίνει μία ευρύτερη διάσταση της έννοιας της υγείας εξηγώντας τις παγκόσμιες τάσεις που επικρατούν σχετικά με τη διάδοση συγκεκριμένων χρόνιων νοσημάτων, συμπεριλαμβανομένων και ψυχικών διαταραχών ευρείου φάσματος. Οι πλανητικές διαδικασίες (π.χ. ντιρεκτίβες παγκόσμιου οργανισμού υγείας, νόρμες παγκόσμιας τράπεζας, κλιματική αλλαγή) που επηρεάζουν την εξάπλωση μιας νόσου μπορεί να έχουν αντίκτυπο σε τοπική κλίμακα και να επηρεάζουν τα εθνικά συστήματα προαγωγής της υγείας, την πρόληψη της νόσου και την αποκατάστασή της.
Διαπιστώνεται μια παγκόσμια τάση μεταστροφής των κυριότερων αιτιών θανάτου και νοσηρότητας από τα μεταδιδόμενα σε μη μεταδιδόμενα νοσήματα τα οποία πλέον αποδίδονται τόσο σε (επι)γενετικούς αλλά και σε περιβαλλοντικούς παράγοντες ρίσκου. Η πανδημία της COVID-19 και οι τάσεις που δημιούργησε αναμένεται να επηρεάσει σημαντικά το μεταβαλλόμενο πλαίσιο δημόσιας υγείας. Επιβάλει τη μύηση των μελλοντικών επαγγελματιών υγείας στη διάσταση των νέων τάσεων και προκλήσεων υγείας σε παγκόσμιο επίπεδο οι οποίες μπορεί να επηρεάζουν ή να επηρεάσουν στο μέλλον το σύστημα υγείας αλλά και το προφίλ υγείας της Κύπρου.
Το μάθημα αυτό είναι κατάλληλο για προπτυχιακούς φοιτητές κοντά στην ολοκλήρωση των σπουδών τους που ενδιαφέρονται για την ανάπτυξη ποσοτικών δεξιοτήτων κριτικής σκέψης που σχετίζονται με την αξιολόγηση διαφόρων δεικτών υγείας σε παγκόσμια κλίμακα και τη χωροχρονική τους διαστρωμάτωση ανα διάφορες περιοχές της υφηλίου, αλλά και την επίπτωσή τους στη θνησιμότητα και νοσηρότητα διαφόρων χρόνιων νοσημάτων. Πιο συγκεκριμένα, οι φοιτητές θα αποκτήσουν hands-on εμπειρία με ποσοτικές ασκήσεις που θα εμπλουτίσουν την κριτική τους σκέψη και αποτίμηση δεικτών πλανητικής υγείας σε παγκόσμια αλλά και τοπική κλίμακα.
Οι φοιτητές θα αφομοιώσουν την έννοια της πλανητικής υγείας και τους κύριους άξονες που την επηρεάζουν καθώς και κάποια από τα καίρια προβλήματα που πρέπει να ληφθούν υπόψη και να αντιμετωπιστούν άμεσα, όπως π.χ., η παρατηρούμενη περιβαλλοντική επιβάρυνση και οι ενέργειες που πρέπει να επωμισθεί η κοινωνία και το κράτος για μετριασμό και ανατροπή της υφιστάμενης κατάστασης. Αναδείχθηκε η ανάγκη για περισσότερες «πράσινες» θέσεις εργασίας, και την ανάδειξη του ρόλου της εκπαίδευσης που μπορεί να διαδραματίσει για την ευαισθητοποίηση του κοινού. Η ενσωμάτωση αειφορικών αρχών σε στρατηγικά πλάνα ανάπτυξης θεωρείται απολύτως απαραίτητη.
Σκοπός Μαθήματος
Ο σκοπός του μαθήματος είναι να εισαγάγει τις βασικές αρχές της πλανητικής υγείας ως ένα αυτόνομο και σημαντικό πεδίο της δημόσιας υγείας συνδέοντας παράγοντες ρίσκου όπως, ρύπανση, κλιματική αλλαγή, τρόπος ζωής, και ατομικές συμπεριφορές, εκθέσεις στον εργασιακό χώρο με διάφορα χρόνια νοσήματα τόσο με διαλέξεις όσο και με εργαστηριακές- πρακτικές ασκήσεις με νοσήματα τα οποία δεν γνωρίζουν γεωγραφικά σύνορα και αναπτύσσονται σε διαφορετικές χώρες και υποπληθυσμούς λόγω μεταβολών σε τοπικά οικοσυστήματα ή και μακρινά αλλά σημαντικά σε παγκόσμιο επίπεδο οικοσυστήματα.
Μαθησιακοί Στόχοι
Τα οφέλη του μαθήματος για τους φοιτητές είναι οι εξής,
- Αφομοιώσουν το κύριο μεθοδολογικό υπόβαθρο και τις επιμέρους έννοιες και διαστάσεις της πλανητικής υγείας σε τοπικό, εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο.
- Κατανοήσουν τη σχετική συνεισφορά διαφόρων περιβαλλοντικών παραγόντων ρίσκου υγείας στην επίπτωση σειράς χρόνιων νοσημάτων ανά το παγκόσμιο
- Ιεραρχήσουν παράγοντες ρίσκου και αξιολόγησή τους σε σχετικές πληθυσμιακές μελέτες υγείας σε ευαίσθητους υποπληθυσμούς από διάφορες γεωγραφικές περιοχές της υφηλίου.
- Αναπτύξουν τεχνικές ικανότητες συμπερίληψης και αξιολόγησης σχετικών παραγόντων ρίσκου υγείας σε κοινότητες που σχετίζονται με την προαγωγή και πρόληψη δημόσιας υγείας.
Μεθοδολογία Μαθήματος
Η διδασκαλία θα χωρισθεί στο θεωρητικό και εργαστηριακό κομμάτι του μαθήματος. Η θεωρία θα εμπλουτισθεί με πραγματικά σενάρια πεδίου και αξιολόγησης τους από τους φοιτητές. Το εργαστηριακό κομμάτι του μαθήματος εστιάζει στην συνεργασία φοιτητών σε ομάδες που θα αξιολογήσουν και αναλύσουν ένα πρόβλημα πλανητικής υγείας.
Περιγραφή μαθήματος
Η διδακτική ύλη θα περιλαμβάνει τα ακόλουθα μέρη:
Μ1 Εισαγωγή στην πλανητική υγεία—ιστορική αναδρομή και status quo
Μ2 Έννοιες της δημόσιας υγείας και παγκόσμιος χάρτης νοσηρότητας/θνησιμότητας
Μ3 Σημαντικότεροι παράγοντες ρίσκου παγκόσμιας υγείας και οι χωροχρονικές τους τάσεις
Μ4 Χρόνια μη μεταδιδόμενα νοσήματα και παγκόσμια υγεία
Μ5 Κλιματική αλλαγή και επιπτώσεις στην παγκόσμια υγεία
Μ6 Διατροφή και πλανητική υγεία
Μ7 Το περιβαλλοντικό εκθεσίωμα του ανθρώπου
Μ8 Τρόποι μείωσης περιβαλλοντικών εκθέσεων και πρόληψη
Μ9 Ενδιάμεση Εξέταση
Μ10 Νευροδιανοητικές διαταραχές και περιβάλλον
Μ11 Αναλυση case study I
Μ12 Αναλυση case study II
Ε1 Ομάδα εργασίας σε αντικείμενο πλανητικής υγείας
Ε2 Παρουσίαση αποτελεσμάτων ομάδων εργασίας
Αξιολόγηση Μαθήματος
Βαθμός: (Μέγιστος = 100 μονάδες)
Ενδιάμεση Εξέταση (30 μονάδες)
- Στην Τάξη, κλειστά βιβλία, σύντομες απαντήσεις
Τελική Εξέταση (45 μονάδες)
- Στην Τάξη, κλειστά βιβλία, σύντομες απαντήσεις
Συμμετοχή στο Μάθημα (5 μονάδες)
- Παρουσιαση - Εργαστήριο ομαδα εργασιας – case study (20 μοναδες)
Σύντομες ερωτήσεις
Βιβλιογραφία
- Birn, A.E., Pillay, Y. & Holtz, T. (2009). Textbook of international health: Global health in a dynamic world, 3rd Ed. Oxford: Oxford University Press.
- The Lancet Commission on pollution and health (2017). Philip J Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta, Olusoji Adeyi, Robert Arnold, Niladri (Nil) Basu, Abdoulaye Bibi Baldé, Roberto Bertollini, Stephan Bose-O'Reilly, Jo Ivey Boufford, Patrick N Breysse, Thomas Chiles, Chulabhorn Mahidol, Awa M Coll-Seck, Maureen L Cropper, Julius Fobil, Valentin Fuster, Michael Greenstone, Andy Haines, David Hanrahan, David Hunter, Mukesh Khare, Alan Krupnick, Bruce Lanphear, Bindu Lohani, Keith Martin, Karen V Mathiasen, Maureen A McTeer, Christopher J L Murray, Johanita D Ndahimananjara, Frederica Perera, Janez Potočnik, Alexander S Preker, Jairam Ramesh, Johan Rockström, Carlos Salinas, Leona D Samson, Karti Sandilya, Peter D Sly, Kirk R Smith, Achim Steiner, Richard B Stewart, William A Suk, Onno C P van Schayck, Gautam N Yadama, Kandeh Yumkella, Ma Zhong. The Lancet, Vol. 391, No. 10119. https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(17)32345-0/fulltext
- Ehiri, J.E. (ed.) (2009). Maternal and child health: Global challenges, programs, and policies. New York: Springer-Verlag.
- Evans, T. Whitehead, M. Diderichsen, F., Bhuiya, A., Wirth, M. (Eds) (2001). Challenging inequities in health: From ethics to action. Oxford: Oxford University Press.
- Gunn, S.W.A., Piel, A. & Davies, A.M. (2005). Understanding the global dimensions of health. New York: Springer.
- Rom, W. - Environmental and Occupational Medicine 4th Edition, Lippincott Williams & Wilkins 2007.
