Του Κωνσταντίνου Χ. Μακρή(*)

Τις τελευταίες δεκαετίες διατηρούμε σταθερό τον αριθμό θανάτων από καρκίνο στην Κύπρο, χάρη στην πρόοδο της ιατρικής με νέα θεραπευτικά πρωτόκολλα και διαγνωστικές μεθόδους. Εντούτοις, τα επιδημιολογικά δεδομένα για τα νέα περιστατικά καρκίνου που μόλις δημοσιεύτηκαν από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (IARC-WHO) δεν είναι ενθαρρυντικά, ειδικά για τον παιδικό πληθυσμό (ηλικίας από 0 έως 19 έτη). Η μελέτη του IARC-WHO καταδεικνύει ότι τα νέα περιστατικά παιδικού καρκίνου στην Κύπρο τα τελευταία 10 χρόνια παρουσιάζουν σημαντική αυξητική τάση. Αυτή η παρατήρηση είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή αυτή η αυξητική τάση στην Κύπρο δεν συνάδει με τις τάσεις καρκίνου σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες όπως η Ιταλία, Γερμανία, Φινλανδία, Δανία, Γαλλία και Ισπανία.

Γιατί τα νέα περιστατικά καρκίνου αυξάνονται τα τελευταία 10 χρόνια στην Κύπρο δυσανάλογα σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες; Το ερώτημα δεν μπορεί να απαντηθεί με ακρίβεια, λόγω της απουσίας παραγωγής και συλλογής σχετικών δεδομένων, ειδικά σε νεαρούς πληθυσμούς της Κύπρου. Ειδικότερα, δεν υπάρχει κάποιο υφιστάμενο σύστημα επιτήρησης κλασσικών και νέων παραγόντων κινδύνου πιθανής καρκινογένεσης για τον υγιή πληθυσμό της Κύπρου. Τέτοια συστήματα αποτελούν κοινή πρακτική σε ευνομούμενες Ευρωπαϊκές χώρες (δείτε σχετικά παρατηρητήρια υγείας παιδιών σε ευρωπαϊκό επίπεδο https://euchildcohortnetwork.eu/).

Με ένα σύστημα επιτήρησης των κλασικών αλλά και των αναδυόμενων παραγόντων κινδύνου που συνδέονται με την καρκινογένεση, θα μπορούσαμε να ρίξουμε φως πάνω στους σημαντικούς παράγοντες κινδύνου που πιθανώς αυξάνουν το ρίσκο καρκίνου στην ευαίσθητη παιδική ηλικία. Ακολούθως, θα επικεντρώναμε την προσοχή μας στον σχεδιασμό και εφαρμογή αποτελεσματικών προγραμμάτων πρόληψης και παρέμβασης, με στόχο τη μείωση έκθεσης παιδιών σε σημαντικούς παράγοντες ρίσκου καρκίνου. Δίδοντας έμφαση στη μείωση έκθεσης παιδιών σε σημαντικούς παράγοντες καρκινογένεσης τα επόμενα χρόνια, θα αναμένουμε ανάλογη μείωση και στα νέα περιστατικά καρκίνου. Πέρα από τους καθιερωμένους παράγοντες καρκίνου, όπως είναι ο υψηλός δείκτης μάζας σώματος, το κάπνισμα, κακή διατροφή και η έκθεση σε διάφορα χημικά, όπως φυτοφάρμακα, πιθανόν να εμπλέκονται και άγνωστοι παράγοντες ρίσκου ή/και συνδυασμός αυτών στην παρατηρούμενη αύξηση νέων περιστατικών καρκίνου την τελευταία δεκαετία. Έμφαση θα πρέπει να δοθεί σε κρίσιμες περιόδους ιδιαίτερης ευαλωσιμότητας, όπως είναι η περίοδος σύλληψης εμβρύου, η εγκυμοσύνη και η παιδική ηλικία.

Ο παιδικός καρκίνος μπορεί να ιαθεί, αλλά και να προληφθεί. Βάσει διεθνούς βιβλιογραφίας, σχεδόν τα μισά νέα περιστατικά καρκίνου μπορούν να προληφθούν με στοχευμένες πληθυσμιακές παρεμβάσεις που μειώνουν την έκθεση σε συμπεριφορικούς (όπως κάπνισμα και αλκοόλ), μεταβολικούς (όπως παχυσαρκία) και περιβαλλοντικούς (όπως ατμοσφαιρική ρύπανση και φυτοφάρμακα) παράγοντες κινδύνου. Αυτές οι τρεις κατηγορίες παραγόντων κινδύνου υγείας αποτελούν ένα μεγάλο μέρος του ανθρώπινου εκθεσιώματος. Το εκθεσίωμα ορίζεται ως το σύνολο των μη γενετικών παραγόντων – περιβαλλοντικών, συμπεριφορικών, μεταβολικών αλλά και κοινωνικών – στους οποίους εκτίθεται ένα άτομο από τη γέννηση έως και τον θάνατο του. Μελετώντας με λεπτομέρεια το εκθεσίωμα των παιδιών, θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε καλύτερα την πολυπαραγοντική φύση του παιδικού καρκίνου.

Η αύξηση των νέων περιστατικών παιδικού καρκίνου κατά την τελευταία δεκαετία είναι ανησυχητική. Τα γονίδια δεν μπορούν εύκολα να αλλάξουν σε 10 χρόνια, ενώ η βελτίωση των διαγνωστικών μεθόδων μπορεί πιθανώς να εξηγήσει μέρος των νέων περιστατικών σε ενήλικες, και όχι σε παιδιά. Επομένως, πρέπει να εστιάσουμε την προσοχή μας περισσότερο στο μαύρο κουτί των περιβαλλοντικών παραγόντων, δηλαδή στο εκθεσίωμα των παιδιών. Αυτό σημαίνει να δώσουμε προτεραιότητα στην πρόληψη, κάτι για το οποίο όλοι συμφωνούμε, αλλά στην πράξη δεν βρίσκεται ποτέ ψηλά στις λίστες προτεραιότητας και ιεράρχησης για προγράμματα που τελικά χρηματοδοτούνται στην Κυπριακή Δημοκρατία τις τελευταίες δεκαετίες.

Έστω και τώρα, πιστεύω πως δεν είναι αργά να δράσουμε ως κοινωνία και ως Πολιτεία, για τα παιδιά και τις επόμενες γενιές. Επενδύοντας στη συστηματική μελέτη του καθημερινού περιβάλλοντος, των συνηθειών και του τρόπου ζωής των παιδιών, δηλαδή του εκθεσιώματος τους, μπορεί να συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση της πολυπαραγοντικής σύνθεσης των πιθανών κινδύνων καρκινογένεσης. Ίσως έτσι καταφέρουμε τελικά να απαντήσουμε στο ερώτημα γιατί κάποια παιδιά εμφανίζουν καρκίνο ενώ άλλα όχι, εξετάζοντας διαφορές στο εκθεσίωμα τους.

Τα παραπάνω σημαντικά ζητήματα δημόσιας υγείας δεν είναι ευρέως γνωστά στο κοινό και ιδιαίτερα σε οικογένειες με αυξημένες κοινωνικές ανάγκες (π.χ. ζώντας στο όριο της φτώχειας ή/και κοινωνικού αποκλεισμού). Αναδύεται έτσι η ανάγκη να δημιουργήσουμε δίκαια συστήματα πρόληψης καρκίνου για όλα τα παιδιά, ανεξάρτητα από το κοινωνικό ή το οικονομικό τους υπόβαθρο. Η συστηματική ενημέρωση και ευαισθητοποίηση του κόσμου για θέματα πρόληψης καρκίνου θα συνδράμει στην αποτελεσματικότερη προστασία της δημόσιας υγείας από καρκινογόνους παράγοντες.

Η πρόληψη είναι το φτηνότερο φάρμακο. Ο OECD τονίζει ότι για κάθε 1 ευρώ που επενδύεται σε πολιτικές πρόληψης χρόνιων νοσημάτων, 5 ευρώ εξοικονομούνται. Η πρόληψη του παιδικού καρκίνου αρχίζει από τη γνώση των παραγόντων κινδύνου και η γνώση χρειάζεται αξιόπιστα προοπτικά δεδομένα που δεν έχουμε εν έτει 2026. Ναι, μπορεί το όραμα να γίνει πράξη ενώνοντας δυνάμεις με όλους τους εμπλεκόμενους φορείς.

Η μελέτη του IARC-WHO: https://www.who.int/publications/i/item/9789240123977

(*) Καθηγητής Περιβαλλοντικής Υγείας / Εργαστήριο Εκθεσιώματος και Εξατομικευμένης Υγείας (ΚΛΩΘΩ), Διευθυντής

Διεθνές Ινστιτούτο Κύπρου για την Περιβαλλοντική και Δημόσια Υγεία / Σχολή Επιστημών Υγείας, Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου(ΤΕΠΑΚ)

konstantinos.makris@cut.ac.cy

Tel: 25002398