Της Μελίτας Μενελάου*
Η 11η Φεβρουαρίου, η Παγκόσμια Ημέρα Γυναικών και Κοριτσιών στην Επιστήμη, δεν είναι μια επετειακή υπενθύμιση καλών προθέσεων. Αντίθετα, θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι ένας καθρέφτης που παρουσιάζει την πρόοδο που έχει γίνει και τη διαδρομή που απομένει έτσι ώστε το ανθρώπινο δυναμικό της Κύπρου που έχει σπουδάσει θετικές επιστήμες και μηχανική, να αξιοποιείται ισότιμα.
Στην Κύπρο, τα κορίτσια έχουν αποδείξει ότι μπορούν να διαπρέψουν στις θετικές επιστήμες. Η συμμετοχή των γυναικών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση είναι μάλιστα ιδιαίτερα υψηλή σε επίπεδο μεταπτυχιακών σπουδών. Η Κύπρος καταγράφεται ως μία από τις χώρες με το μεγαλύτερο ποσοστό φοιτητριών στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) (περίπου 69.4% το 2023). Ωστόσο, αυτή η δυναμική δεν μεταφράζεται αυτόματα σε αντίστοιχη παρουσία των γυναικών σε όλους τους επαγγελματικούς και ερευνητικούς χώρους.
Το γνωστό φαινόμενο «leaky pipeline» παραμένει υπαρκτό. Όσο δηλαδή τα κορίτσια προχωράνε από το πτυχίο στο διδακτορικό και από εκεί στις σταθερές θέσεις εργασίας στη βιομηχανία, την έρευνα ή και την τριτοβάθμια εκπαίδευση, οι γυναίκες μειώνονται. Το γεγονός αυτό δεν αποτελεί ζήτημα έλλειψης ικανότητας ή φιλοδοξίας. Είναι ζήτημα δομής και συγκεκριμένα πρόσβασης δηλαδή σε δίκτυα, σταθερότητας στα αρχικά στάδια καριέρας, αξιολογήσεις που επηρεάζονται (συχνά ασυνείδητα) από στερεότυπα, αλλά και το δυσανάλογο βάρος οικογενειακής φροντίδας που εξακολουθεί να πέφτει στις γυναίκες.
Οι ευρωπαϊκοί δείκτες αποδεικνύουν την αντίφαση με αριθμούς. Από τη μία πλευρά, σε επίπεδο εκπαίδευσης υπάρχουν ενθαρρυντικά στοιχεία: στην Κύπρο, το ποσοστό των γυναικών ανάμεσα στους/στις αποφοίτους STEM (επιστήμη, τεχνολογία, μηχανική, μαθηματικά) το 2023 ήταν κοντά στον μέσο όρο της ΕΕ. Επιπλέον, εκεί που πολλοί και πολλές θα περίμεναν ακόμη χαμηλότερη παρουσία σε διδακτορικό επίπεδο στην Πληροφορική και τις Τεχνολογίες Επικοινωνίας, οι γυναίκες στην Κύπρο έφτασαν το 41.2% το 2023, σημαντικά δηλαδή πιο πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (24.3%) αλλά και πάνω από τον στόχο της ΕΕ για το 2030 (33%).
Από την άλλη πλευρά, εάν κοιτάξουμε την αγορά εργασίας, η εικόνα γίνεται πιο σύνθετη. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (She Figures), οι γυναίκες επιστήμονες και μηχανικοί στην Κύπρο το 2021 αντιστοιχούσαν σε περίπου 3.3% του συνολικού εργατικού δυναμικού. Με απλά λόγια, υπάρχουν γυναίκες που σπουδάζουν, αριστεύουν και συνεχίζουν σε υψηλό επίπεδο, αλλά η μετάβαση σε σταθερή, ορατή και ηγετική παρουσία στην επιστήμη και τη μηχανική δεν είναι πάντα ομαλή και βέβαιη.
Γι’ αυτό η 11η Φεβρουαρίου έχει νόημα, ακριβώς επειδή τα κορίτσια χρειάζονται ορατά πρότυπα, και όχι απλά «ιστορίες επιτυχίας». Τα κορίτσια χρειάζονται να γνωρίζουν την καθημερινή πραγματικότητα που περιλαμβάνει τις δράσεις τους σε εργαστήρια, τεχνικές ομάδες, εταιρείες, ερευνητικά κέντρα, πανεπιστήμια και επιτροπές. Και επειδή η ισότητα δεν είναι μόνο θέμα δικαιοσύνης, είναι και θέμα ποιότητας της επιστήμης, η έρευνα και η καινοτομία ανθίζουν όταν δεν αποκλείονται εμπειρίες, διαφορετικές οπτικές και ικανότητες.
Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία έχει και ο ρόλος των ερευνητικών υποδομών. Η πρόσφατη επιτυχία στο ανταγωνιστικό πρόγραμμα OPEN/INFRA 0625 του Ιδρύματος Έρευνας και Καινοτομίας (ΙΔΕΚ), για την προμήθεια και εγκατάσταση του πρώτου Vibrating Sample Magnetometer (VSM) στην Κύπρο, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πρόκειται για εξοπλισμό αιχμής, απαραίτητο για τη μελέτη μαγνητικών υλικών με εφαρμογές στη μηχανική, την ενέργεια, τη βιοϊατρική και τις προηγμένες τεχνολογίες. Τέτοιες επενδύσεις δεν ενισχύουν μόνο την ανταγωνιστικότητα της έρευνας όπου διεξάγεται στην Κύπρο, αλλά δημιουργούνται και οι προϋποθέσεις ώστε περισσότερες νέες επιστήμονες και μηχανικοί να παραμείνουν ενεργές, να εξελιχθούν και να ηγηθούν.
Στο ίδιο πνεύμα κινείται και η πρόσφατη εκδοτική προσπάθεια που είχα την τιμή να συντονίσω, δηλαδή ο συλλογικός τόμος «Έμφυλες Προσεγγίσεις στις Επιστήμες: Καθ’ οδόν προς μία Ισότιμη Σχέση» από τις Εκδόσεις Hippasus, που αναδεικνύει πώς η επιστήμη, η εκπαίδευση και η κοινωνία κερδίζουν όταν η ισότητα δεν μένει ως σύνθημα αλλά γίνεται πρακτική. Δεν χρειαζόμαστε άλλες «μιας μέρας» δηλώσεις, χρειαζόμαστε γέφυρες και δίκτυα επικοινωνίας: από το σχολείο στο πανεπιστήμιο, από το πανεπιστήμιο στην έρευνα και τη βιομηχανία, από την ατομική προσπάθεια στη θεσμική στήριξη.
Η επιστήμη στην Κύπρο έχει μέλλον. Το ερώτημα είναι αν αυτό το μέλλον θα είναι πραγματικά ισότιμο ώστε η 11η Φεβρουαρίου, κάποτε, να μη χρειάζεται να υπάρχει ως υπενθύμιση, αλλά ως μια ιστορική αναφορά σε μια πρόοδο που έγινε πράξη.
Ευχαριστίες:
Το Έργο OPEN INFRA/0625/0032 με το ακρωνύμιο VSM χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση – NextGenerationEU, μέσω του Ιδρύματος Έρευνας και Καινοτομίας
* Χημικός Μηχανικός | Επίκουρη Καθηγήτρια | Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών και Επιστήμης και Μηχανικής Υλικών | Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου
Νέες διεθνείς προοπτικές για την αγροδιατροφική καινοτομία μέσω του AgriSphere SOLUTIONS - Δυνατότητα χρηματοδότησης έως €20.000
Της Μελίτας Μενελάου*
Η 11η Φεβρουαρίου, η Παγκόσμια Ημέρα Γυναικών και Κοριτσιών στην Επιστήμη, δεν είναι μια επετειακή υπενθύμιση καλών προθέσεων. Αντίθετα, θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι ένας καθρέφτης που παρουσιάζει την πρόοδο που έχει γίνει και τη διαδρομή που απομένει έτσι ώστε το ανθρώπινο δυναμικό της Κύπρου που έχει σπουδάσει θετικές επιστήμες και μηχανική, να αξιοποιείται ισότιμα.
Στην Κύπρο, τα κορίτσια έχουν αποδείξει ότι μπορούν να διαπρέψουν στις θετικές επιστήμες. Η συμμετοχή των γυναικών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση είναι μάλιστα ιδιαίτερα υψηλή σε επίπεδο μεταπτυχιακών σπουδών. Η Κύπρος καταγράφεται ως μία από τις χώρες με το μεγαλύτερο ποσοστό φοιτητριών στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) (περίπου 69.4% το 2023). Ωστόσο, αυτή η δυναμική δεν μεταφράζεται αυτόματα σε αντίστοιχη παρουσία των γυναικών σε όλους τους επαγγελματικούς και ερευνητικούς χώρους.
Το γνωστό φαινόμενο «leaky pipeline» παραμένει υπαρκτό. Όσο δηλαδή τα κορίτσια προχωράνε από το πτυχίο στο διδακτορικό και από εκεί στις σταθερές θέσεις εργασίας στη βιομηχανία, την έρευνα ή και την τριτοβάθμια εκπαίδευση, οι γυναίκες μειώνονται. Το γεγονός αυτό δεν αποτελεί ζήτημα έλλειψης ικανότητας ή φιλοδοξίας. Είναι ζήτημα δομής και συγκεκριμένα πρόσβασης δηλαδή σε δίκτυα, σταθερότητας στα αρχικά στάδια καριέρας, αξιολογήσεις που επηρεάζονται (συχνά ασυνείδητα) από στερεότυπα, αλλά και το δυσανάλογο βάρος οικογενειακής φροντίδας που εξακολουθεί να πέφτει στις γυναίκες.
Οι ευρωπαϊκοί δείκτες αποδεικνύουν την αντίφαση με αριθμούς. Από τη μία πλευρά, σε επίπεδο εκπαίδευσης υπάρχουν ενθαρρυντικά στοιχεία: στην Κύπρο, το ποσοστό των γυναικών ανάμεσα στους/στις αποφοίτους STEM (επιστήμη, τεχνολογία, μηχανική, μαθηματικά) το 2023 ήταν κοντά στον μέσο όρο της ΕΕ. Επιπλέον, εκεί που πολλοί και πολλές θα περίμεναν ακόμη χαμηλότερη παρουσία σε διδακτορικό επίπεδο στην Πληροφορική και τις Τεχνολογίες Επικοινωνίας, οι γυναίκες στην Κύπρο έφτασαν το 41.2% το 2023, σημαντικά δηλαδή πιο πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (24.3%) αλλά και πάνω από τον στόχο της ΕΕ για το 2030 (33%).
Από την άλλη πλευρά, εάν κοιτάξουμε την αγορά εργασίας, η εικόνα γίνεται πιο σύνθετη. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (She Figures), οι γυναίκες επιστήμονες και μηχανικοί στην Κύπρο το 2021 αντιστοιχούσαν σε περίπου 3.3% του συνολικού εργατικού δυναμικού. Με απλά λόγια, υπάρχουν γυναίκες που σπουδάζουν, αριστεύουν και συνεχίζουν σε υψηλό επίπεδο, αλλά η μετάβαση σε σταθερή, ορατή και ηγετική παρουσία στην επιστήμη και τη μηχανική δεν είναι πάντα ομαλή και βέβαιη.
Γι’ αυτό η 11η Φεβρουαρίου έχει νόημα, ακριβώς επειδή τα κορίτσια χρειάζονται ορατά πρότυπα, και όχι απλά «ιστορίες επιτυχίας». Τα κορίτσια χρειάζονται να γνωρίζουν την καθημερινή πραγματικότητα που περιλαμβάνει τις δράσεις τους σε εργαστήρια, τεχνικές ομάδες, εταιρείες, ερευνητικά κέντρα, πανεπιστήμια και επιτροπές. Και επειδή η ισότητα δεν είναι μόνο θέμα δικαιοσύνης, είναι και θέμα ποιότητας της επιστήμης, η έρευνα και η καινοτομία ανθίζουν όταν δεν αποκλείονται εμπειρίες, διαφορετικές οπτικές και ικανότητες.
Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία έχει και ο ρόλος των ερευνητικών υποδομών. Η πρόσφατη επιτυχία στο ανταγωνιστικό πρόγραμμα OPEN/INFRA 0625 του Ιδρύματος Έρευνας και Καινοτομίας (ΙΔΕΚ), για την προμήθεια και εγκατάσταση του πρώτου Vibrating Sample Magnetometer (VSM) στην Κύπρο, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πρόκειται για εξοπλισμό αιχμής, απαραίτητο για τη μελέτη μαγνητικών υλικών με εφαρμογές στη μηχανική, την ενέργεια, τη βιοϊατρική και τις προηγμένες τεχνολογίες. Τέτοιες επενδύσεις δεν ενισχύουν μόνο την ανταγωνιστικότητα της έρευνας όπου διεξάγεται στην Κύπρο, αλλά δημιουργούνται και οι προϋποθέσεις ώστε περισσότερες νέες επιστήμονες και μηχανικοί να παραμείνουν ενεργές, να εξελιχθούν και να ηγηθούν.
Στο ίδιο πνεύμα κινείται και η πρόσφατη εκδοτική προσπάθεια που είχα την τιμή να συντονίσω, δηλαδή ο συλλογικός τόμος «Έμφυλες Προσεγγίσεις στις Επιστήμες: Καθ’ οδόν προς μία Ισότιμη Σχέση» από τις Εκδόσεις Hippasus, που αναδεικνύει πώς η επιστήμη, η εκπαίδευση και η κοινωνία κερδίζουν όταν η ισότητα δεν μένει ως σύνθημα αλλά γίνεται πρακτική. Δεν χρειαζόμαστε άλλες «μιας μέρας» δηλώσεις, χρειαζόμαστε γέφυρες και δίκτυα επικοινωνίας: από το σχολείο στο πανεπιστήμιο, από το πανεπιστήμιο στην έρευνα και τη βιομηχανία, από την ατομική προσπάθεια στη θεσμική στήριξη.
Η επιστήμη στην Κύπρο έχει μέλλον. Το ερώτημα είναι αν αυτό το μέλλον θα είναι πραγματικά ισότιμο ώστε η 11η Φεβρουαρίου, κάποτε, να μη χρειάζεται να υπάρχει ως υπενθύμιση, αλλά ως μια ιστορική αναφορά σε μια πρόοδο που έγινε πράξη.
Ευχαριστίες:
Το Έργο OPEN INFRA/0625/0032 με το ακρωνύμιο VSM χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση – NextGenerationEU, μέσω του Ιδρύματος Έρευνας και Καινοτομίας
* Χημικός Μηχανικός | Επίκουρη Καθηγήτρια | Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών και Επιστήμης και Μηχανικής Υλικών | Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου
